Wprowadzenie

W lutym bieżącego roku Komisja Europejska opublikowała raport o stanie bezpieczeństwa na europejskich drogach, który wskazuje największe zagrożenia i porównuje dane statystyczne z całej UE. Polska pomimo spadku liczby zdarzeń drogowych przy stałym wzroście liczby pojazdów nadal jest niechlubnym liderem w liczbie wypadków śmiertelnych i osób poszkodowanych (wzrost liczby ofiar śmiertelnych o 3% w stosunku do roku 2001), co daje nam drugie miejsce w Unii Europejskiej. Na taki stan rzeczy składa się wiele czynników, ale raport podkreśla, że nadal największymi zagrożeniami na polskich drogach są: lekceważenie przepisów ruchu drogowego, nieodpowiedzialne zachowania kierowców wobec niechronionych użytkowników dróg, bagatelizowanie ograniczeń prędkości, brawura młodych kierowców, tj. grupy wiekowej w której ginie najwięcej osób, a także prowadzenie pojazdów pod wpływem alkoholu. Taki stan rzeczy jest jasno odzwierciedlony
w statystykach, które prezentujemy w poniższym sprawozdaniu. Stan bezpieczeństwa ruchu na polskich drogach w porównaniu z innymi krajami, nie tylko europejskimi, jest zdecydowanie niezadowalający.
Pomimo pozytywnych zmian mających miejsce w ostatnich latach i podjętych działań zaradczych zagrożenie statystycznego Polaka jest nadal bardzo wysokie (15 zabitych na 100 tys. mieszkańców) tj. 2 razy wyższe niż
w innych krajach europejskich.
Od lat błędnie uważa się, że tak znaczna liczba wypadków i ich ofiar na polskich drogach są przede wszystkim spowodowane dynamicznym rozwojem motoryzacji. W ciągu ostatnich 15 lat liczba samochodów osobowych wzrosła bowiem o ponad 100%. Są jednak kraje, jak Wielka Brytania czy Niemcy, w których wskaźniki motoryzacji są dwukrotnie wyższe niż w Polsce, a zagrożenie mieszkańców (liczba zabitych na 100 tys. mieszkańców) jest znacznie niższe. W większości krajów pomimo wzrostu motoryzacji następuje stały spadek liczby wypadków i ofiar. Zatem wzrostowi liczby samochodów nie musi towarzyszyć wzrost zagrożenia.
Z doświadczeń krajów OECD wynika, że najbardziej efektywnym sposobem zmniejszenia zagrożenia na drogach jest prowadzenie systematycznych, wielodyscyplinarnych (edukacja, prawo, nadzór i inżynieria) działań realizowanych zgodnie z długofalowym programem poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego.
Raport Komisji Europejskiej zwraca także uwagę na konieczność zorganizowania odrębnego źródła finansowania prewencji oraz zwiększenia działań mających na celu wzrost świadomości użytkowników dróg oraz ogólne zwiększenie wiedzy o bezpieczeństwie drogowym. Komisja podkreśla, że sumy wydatkowane na poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego (brd) nie odzwierciedlają powagi sytuacji i wzywa do zwiększonych wysiłków w tym obszarze. Całkowite koszty wypadków drogowych w Unii szacowane są na 180 miliardów euro rocznie, co odpowiada mniej więcej 2% PKB Wspólnoty. Eksperci Unii Europejskiej stwierdzili, że ofiary ruchu drogowego powinny być traktowane jako problem zdrowia publicznego, a nie jako uboczny efekt mobilności.
W Polsce straty społeczne i ekonomiczne spowodowane wypadkami drogowymi wynoszą 30 miliardów złotych rocznie.
Wobec daleko niewystarczających nakładów budżetowych na poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego występuje konieczność korzystania ze źródeł zewnętrznych. W latach 1993 – 2005 z pożyczki Banku Światowego przeznaczono na ten cel około 86 milionów złotych, z kredytów Europejskiego Banku Inwestycyjnego zostało przydzielonych ok. 200 milionów złotych. Z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w latach 2004-2006 na brd przeznaczono około 100 milionów złotych, a na lata 2007-2013 przewidziano finansowanie w wysokości przeszło 1 miliarda złotych. Działania, na które przeznaczane są powyższe środki finansowe opisane są szczegółowo w załączniku do niniejszego sprawozdania.
Bezpieczeństwo ruchu drogowego w Polsce musimy rozpatrywać w kontekście krajów Unii Europejskiej, ponieważ jesteśmy jej pełnoprawnym członkiem już od 1 maja 2004r. W opublikowanej w 2001 r. przez Komisję Europejską Białej Księdze „Europejska polityka transportowa do roku 2010: czas na decyzje” znaczną uwagę poświęcono bezpieczeństwu transportu, przy czym szczególną uwagę zwrócono na bezpieczeństwo ruchu drogowego. Wspólnota postawiła sobie za cel zmniejszenie o 50% liczby zabitych w wypadkach drogowych do 2010 r. Polskie dążenia są zasadniczo zbieżne z unijnymi pod kątem podejścia do zagadnienia bezpieczeństwa ruchu, kierunków działań i priorytetów realizacji, które zawarte są w Krajowym Programie Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego GAMBIT 2005.
Ponieważ działalność w zakresie poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego jest wielodyscyplinarna
i rozproszona, wymaga dobrej koordynacji i nadzoru realizowanych przedsięwzięć będąc obowiązkiem administracji publicznej. Instrumenty wdrażania polityki w zakresie brd dotyczą szeroko rozumianej sfery administracji publicznej, zarządzania oraz działalności politycznej i społecznej na wszystkich szczeblach organizacji państwa. Stąd trudno o jednoznaczną formułę organizacyjną, choć jest ona oparta na systemie Rad Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego (od Krajowej, jako organu doradczego Rady Ministrów, przez wojewódzkie, organizowane przez wojewodów, marszałków województwa i wojewódzkich komendantów policji, do innych inicjatyw instytucjonalnych, właściwych w terenie według lokalnych potrzeb i możliwości).
W zakresie instrumentów nadzoru i kontroli jednym z najważniejszych uregulowań politycznych jest znowelizowany “Krajowy Program Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego GAMBIT 2005” przyjęty przez Radę Ministrów w kwietniu 2005 r., jako program dla Polski na lata 2005 – 2013. Program będzie wdrażany na podstawie szczegółowego Programu Realizacyjnego określającego działania i jednostki odpowiedzialne za ich realizację.
Do obowiązków organów administracji publicznej, określonych w Programie GAMBIT 2005, należy m.in. koordynacja i podejmowanie wspólnych przedsięwzięć. Ich działania skupiają się również na planowaniu, projektowaniu oraz zarządzaniu drogami i ruchem. Dziedzinami w których czynnik brd ma szczególne znaczenie są:
• kształtowanie polityki transportowej w skali krajowej, regionalnej i lokalnej,
• legislacja na poziomie parlamentu oraz działalność uchwałodawcza na poziomie samorządów,
• planowanie sieci drogowych w skali krajowej, regionalnej i lokalnej,
• projektowanie dróg i zarządzanie ruchem,
• egzekucja prawa o ruchu drogowym,
• szkolenie kierowców,
• edukacja szkolna,
• ratownictwo drogowe,
• public relations, media.
Konieczne jest doskonalenie i skuteczne wdrażanie przepisów prawa, szczególnie w zakresie prawa o ruchu drogowym, kodeksu wykroczeń, ustawy o drogach publicznych, prawa budowlanego, ustaw kompetencyjnych, przepisów homologacyjnych pojazdów. Niezbędne są także szerokie akcje społeczne wpływające na świadomość użytkowników dróg, kształtujące właściwe postawy i zmieniające niewłaściwe zachowania w ruchu drogowym. Pozyskiwanie środowisk opiniotwórczych, szczególnie dziennikarskiego i politycznego, jest niezbędne do podejmowania ujednoliconych, wspólnych działań na terenie całego kraju, jednoczących wszystkie środowiska w celu poprawy sytuacji na polskich drogach. Środowiska zawodowe muszą szerzej niż dotychczas działać dla podejmowania i wspierania inicjatyw społecznych. Nie zastąpi to jednak konkretnych decyzji organów administracji publicznej, głównie w zakresie egzekucji prawa (w tym szczególnie w planowaniu i projektowaniu drogowym, prawie o ruchu drogowym, przepisach o pojazdach i kierowcach). Pierwszym znaczącym elementem mającym na celu podejmowanie spójnych działań prewencyjno-kontrolnych było przyjęcie przez Krajową Radę BRD i Komendę Główną Policji wspólnego kalendarza działań określającego tematykę kampanii i akcji planowanych w ciągu roku.