Wprowadzenie

Na polskich drogach tylko w latach 1990-2004 śmierć poniosło prawie 100 tysięcy użytkowników dróg, a ponad milion zostało rannych. Tak ogromnej liczby wypadków i ofiar nie tłumaczy około dwukrotny wzrost liczby samochodów osobowych. Zły stan bezpieczeństwa ruchu drogowego w Polsce zagraża podstawom rozwoju i jest utratą szans wielu ludzi młodego pokolenia, tj. grupy wiekowej, w której ginie najwięcej osób.
Ponieważ działalność w zakresie poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego, zwanego dalej brd, jest wielodyscyplinarna i rozproszona, wymaga dobrej koordynacji i nadzoru realizowanych przedsięwzięć będąc obowiązkiem administracji publicznej. Instrumenty wdrażania polityki w zakresie brd dotyczą szeroko rozumianej sfery administracji publicznej, zarządzania oraz działalności politycznej i społecznej na wszystkich szczeblach organizacji państwa. Stąd trudno o jednoznaczną formułę organizacyjną, choć jest ona oparta na systemie Rad Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego (od Krajowej, jako organu doradczego Rady Ministrów, przez wojewódzkie, organizowane przez wojewodów, marszałków województwa i wojewódzkich komendantów policji, do innych inicjatyw instytucjonalnych, właściwych w terenie według lokalnych potrzeb i możliwości).
W zakresie instrumentów nadzoru i kontroli jednym z najważniejszych uregulowań politycznych jest “Krajowy Program Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego w Polsce GAMBIT 2000” przyjęty przez Radę Ministrów w maju 2001 r., jako program dla Polski na lata 2001 – 2010.
Do obowiązków organów administracji publicznej, określonych w Programie GAMBIT 2000, należy m.in. koordynacja i podejmowanie wspólnych przedsięwzięć. Ich działania skupiają się również na planowanie, projektowanie i zarządzanie drogami i ruchem. Dziedzinami w których czynnik brd ma szczególne znaczenie są:
• kształtowanie polityki transportowej w skali krajowej, regionalnej i lokalnej,
• legislacja na poziomie parlamentu oraz działalność uchwałodawcza na poziomie samorządów,
• planowanie sieci drogowych w skali krajowej, regionalnej i lokalnej,
• projektowanie dróg i zarządzanie ruchem,
• egzekucja prawa o ruchu drogowym,
• szkolenie kierowców,
• edukacja szkolna,
• ratownictwo drogowe,
• public relations, media.
Konieczne jest doskonalenie i skuteczne wdrażanie przepisów prawa, szczególnie w zakresie prawa o ruchu drogowym, kodeksu wykroczeń, ustawy o drogach publicznych, prawa budowlanego, ustaw kompetencyjnych, przepisów homologacyjnych pojazdów. Niezbędne są także szerokie akcje publiczne, z zastosowaniem aktywnych środków public relations i pozyskanie środowisk opiniotwórczych, szczególnie dziennikarskiego
i politycznego. Środowiska zawodowe muszą szerzej niż dotychczas działać dla wywoływania i wspierania inicjatyw społecznych. Nie zastąpi to jednak konkretnych decyzji organów administracji publicznej, głównie w zakresie egzekucji prawa (w tym szczególnie w planowaniu i projektowaniu drogowym, prawie o ruchu drogowym, przepisach o pojazdach i kierowcach).
Bezpieczeństwo ruchu drogowego w Polsce należy rozpatrywać również w kontekście krajów Unii Europejskiej, której pełnoprawnym członkiem jesteśmy już od 1 maja 2004r. Problem wypadków drogowych i liczby ich ofiar od długiego już czasu postrzegany jest jako swoista epidemia pośród definiowanych przyczyn nagłych zgonów.
W opublikowanej w 2001 r. przez Komisję Europejską Białej Księdze „Europejska polityka transportowa do roku 2010: czas na decyzje” znaczną uwagę poświęcono bezpieczeństwu transportu, przy czym szczególną uwagę zwrócono na bezpieczeństwo ruchu drogowego. Wspólnota postawiła sobie za cel zmniejszenie o 50% liczby zabitych w wypadkach drogowych do 2010 r. Polskie dążenia są zasadniczo zbieżne z unijnymi pod kątem podejścia do zagadnienia bezpieczeństwa ruchu, kierunków działań i priorytetów realizacji, które zawarte są
w Krajowym Programie Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego GAMBIT 2000. Jednocześnie Komisja stwierdza, że sumy wydatkowane na poprawę brd nie odzwierciedlają powagi sytuacji i wzywa do zwiększonych wysiłków w tym obszarze. Całkowite koszty wypadków drogowych w Unii szacowane są na 160 miliardów euro rocznie, co odpowiada mniej więcej 2% PKB Wspólnoty. Eksperci Unii Europejskiej stwierdzili, że ofiary ruchu drogowego powinny być traktowane jako problem zdrowia publicznego, a nie jako uboczny efekt mobilności. Według Światowej Organizacji Zdrowia WHO na drogach całego świata ginie każdego roku około 1,2 mln osób,
a od 20 do 50 milionów zostaje rannych. Koszty tych wypadków wynoszą rocznie 500 mld USD, w tym w Polsce wynoszą prawie 4 mld USD rocznie.
Z udzielonych Polsce kredytów Bank Światowy przeznaczył w latach 1993 - 2003 około 400 mln USD na usprawnienie i odbudowę infrastruktury drogowej oraz na poprawę stanu bezpieczeństwa ruchu drogowego.
W oparciu o środki Banku realizowany jest projekt poprawy bezpieczeństwa w strefach szczególnego zagrożenia wypadkowego – „czarnych punktach”. Oprócz tego pomoc Banku umożliwiła wyposażenie sieci dróg krajowych
w niezbędne elementy bezpieczeństwa ruchu oraz zakup dodatkowego wyposażenia dla policji drogowej,
co podniosło skuteczność jej działania. Działania współfinansowane środkami Banku obejmują również lokalne projekty uspokojenia ruchu, programy edukacyjne oraz studia nad elementami prewencji wypadkowej.
Tymczasem zagrożenie śmiercią w wypadku drogowym (liczba zabitych na 100 tys. mieszkańców) na polskich drogach jest dwukrotnie większe niż w przodujących w tej dziedzinie krajach UE, zaś prawdopodobieństwo śmierci uczestnika wypadku jest średnio cztery razy wyższe. Jednocześnie środki finansowe i zasoby ludzkie przeznaczane na poprawę tej sytuacji są w naszym kraju daleko niewystarczające. Dlatego w najbliższych latach należy wykorzystać gotowość Banku Światowego do dalszego wspomagania działań skierowanych na poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego i ukierunkować dalszą współpracę z Bankiem na współfinansowanie zadań ujętych w Krajowym Programie Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego GAMBIT 2000 w Polsce.
Stan bezpieczeństwa ruchu na polskich drogach w porównaniu z innymi krajami, nie tylko europejskimi, jest zdecydowanie niezadowalający. Pomimo pozytywnych w ostatnich latach zmian i podjętych działań zaradczych zagrożenie statystycznego Polaka jest nadal bardzo wysokie (15 zabitych na 100 tys. mieszkańców) tj. 2 razy wyższe niż w innych krajach europejskich.
Od lat błędnie uważa się, że tak znaczna liczba wypadków i ich ofiar na polskich drogach są przede wszystkim spowodowane dynamicznym rozwojem motoryzacji. W ciągu ostatnich 15 lat liczba samochodów osobowych wzrosła bowiem o ponad 100%. Są jednak kraje, jak Wielka Brytania czy Niemcy, w których wskaźniki motoryzacji są dwukrotnie wyższe niż w Polsce, a zagrożenie mieszkańców (liczba zabitych na 100 tys. mieszkańców) jest znacznie niższe. W większości krajów pomimo wzrostu motoryzacji następuje stały spadek liczby wypadków i ofiar. Zatem wzrostowi liczby samochodów nie musi towarzyszyć wzrost zagrożenia.
Z doświadczeń krajów OECD wynika, że najbardziej efektywnym sposobem zmniejszenia zagrożenia na drogach jest prowadzenie systematycznych, wielodyscyplinarnych (edukacja, prawo, nadzór i inżynieria) działań realizowanych zgodnie z długofalowym Programem Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego.
W trakcie realizacji znajduje się zestaw projektów obejmujących pilotażowe wdrożenie trzech programów regionalnych poprawy brd na drogach krajowych i wojewódzkich (woj. małopolskie, pomorskie i podlaskie), prace studialne oraz program szkoleniowy dla kadr brd. Odrębny składnik został przewidziany dla Komendy Głównej Policji na dodatkowe wyposażenie sprzętowe, w tym zakup urządzeń m.in. do automatycznego pomiaru prędkości, badania stężenia alkoholu we krwi lub w wydychanym powietrzu oraz zakup motocykli do patrolowania dróg i kontroli ruchu drogowego.