Działania BRD

 

Czym jest agresywna jazda
 

Agresywne zachowania za kierownicą mogą przybierać różne formy. Typowe zachowania agresywne obejmuje jazdę z niedozwoloną prędkością, zbyt bliską jazdę za innym pojazdem, nie respektowanie przepisów ruchu drogowego, nieprawidłowe zmiany pasa ruchu lub jazdę slalomem itp. Lista takich zachowań może być dłuższa. Większość kierowców od czasu do czasu jeździ agresywnie, a wielu nie jest nawet świadoma, że tak postępuje.
 

Z uwagi na różnorodne formy agresywna jazda jest trudna do zdefiniowania. Jednoznaczna definicja agresywnej jazdy umożliwiłaby jednak opracowanie przepisów prawnych i wdrożenie odpowiednich działań kontrolnych. Uczestnicy Światowej Internetowej Konferencji nt. Agresji w ruchu drogowym (Kanada, październik 2000r.) zaproponowali następującą definicję: „Zachowanie kierowcy jest agresywne, gdy jest świadome, zwiększa prawdopodobieństwo wypadku i jest motywowane zniecierpliwieniem, irytacją, wrogością i/lub pośpiechem".
 

Jak wynika z badań Instytutu Gallup'a (styczeń 2003 r.) agresja w ruchu drogowym jest problemem powszechnym. 66% ankietowanych osób ze Stanów Zjednoczonych, 65% z Federacji Rosyjskiej i 48% z krajów Unii Europejskiej zdeklarowało, że w ostatnim roku było ofiarą agresywnego zachowania innych kierowców. Badania wykazały ponadto, że istnieje silny związek między ujawnianiem agresji za kierownicą a byciem jej ofiarą: 70% kierowców z Unii Europejskiej, którzy przyznali się, że w kilku sytuacjach zachowali się w sposób agresywny twierdziło również, że doświadczyli agresywnych zachowań ze strony innych kierowców.
 

Badania wykazały także, że chociaż nie jest to zjawisko nowe, to jednak liczba agresywnych zachowań w ruchu drogowym rośnie. Na pytanie o to, czy agresywność kierowców w ostatnich latach zwiększyła się, aż 65% respondentów z Rosji, 75% z Unii Europejskiej i 80% z Stanów Zjednoczonych odpowiedziało twierdząco.

Formy agresywnych zachowań mogą być różne w różnych krajach i na różnych kontynentach. Poproszono kierowców, którzy stali się ofiarami agresji w ruchu drogowym w ostatnim roku, aby określili te zachowania. 61% respondentów ze Stanów Zjednoczonych odpowiedziało, że byli w sposób agresywny ścigani przez inny pojazd, 60% z Unii Europejskiej, że inne pojazdy migały na nich długimi światłami, a 47% z Rosji, że było ofiarami werbalnych, obelżywych komentarzy innych kierowców. Na pytanie o lokalizację tego zdarzenia 67% Rosjan odpowiedziało, że w mieście, natomiast ankietowani z Unii Europejskiej i ze Stanów Zjednoczonych twierdzili, że takie przypadki mają miejsce zarówno w mieście jak i na obszarze niezabudowanym (po ok. 47 - 48%). W cytowanych badaniach ok. 50% respondentów z Unii Europejskiej i 37% ze Stanów Zjednoczonych odpowiedziało, że bardzo denerwuje ich, gdy inny kierowca używa telefonu komórkowego. Jednak ostatnie badania RAC wykazują, że w Wielkiej Brytanii tylko 1 na 5 kierowców przyznaje się do używania telefonu komórkowego podczas jazdy samochodem, podczas gdy aż 63% deklaruje, że często obserwuje nieostrożną jazdę innych kierowców podczas rozmowy przez telefon komórkowy.
 

Agresywna jazda ma również szkodliwy wpływ na środowisko naturalne. Badania przeprowadzone przez Fla­mandzki Instytut Badań Technologicznych z Belgii wykazały, że agresywna jazda w godzinach dużego natężenia ruchu zwiększa zużycie paliwa nawet o 40%. W spalinach agresywnie prowadzonych pojazdów pojawia się więcej zanieczyszczeń chemicznych i np. 8-krotnie wzrasta ilość emitowanego do powietrza tlenku węgla.

Agresywna jazda to nie to samo co „wściekłość drogowa". Przypadków wściekłości drogowej jest relatywnie mało, ale jej efektem może być brutalna przemoc.

Co może powodować agresywną jazdę?

Istnieje wiele teorii próbujących wyjaśnić podłoże agresywnych zachowań, ale żadna z nich nie zawiera wyczerpującego objaśnienia problemu. Biologiczne teorie uznają, że u podstaw zachowań agresywnych leżą wrodzone cechy człowieka, chociaż określona odpowiedź może być także modyfikowana przez doświadczenie. W tradycji psychoanalitycznej hipoteza frustracji - agresji podkreśla wagę czynników zewnętrznych. Zachowania agresywne wywoływane są przez sytuacje, w których utrudniono lub uniemożliwiono realizację zaplanowanych zadań. Zwolennicy teorii społecznych z kolei twierdzą, że agresja jest wyuczoną formą reagowania, którą człowiek opanowuje obserwują lub naśladując innych. Zaprezentowane teorie różnią się między sobą, można jednak przyjąć, że ogólnie zachowanie agresywne są efektem łącznego oddziaływania tych czynników.
 

Z agresywną jazdą związanych jest wiele czynników psychologicznych; wiele z nich trudno będzie kontrolować. Człowiek ma naturalną skłonność do określania swojej osobistej przestrzeni i tendencję do traktowania samochodu jako elementu tej przestrzeni. Czuje się zagrożony przez inne pojazdy i reaguje agresywnie lub niezgodnie z instynktem samoobrony.

Dla niektórych osób prowadzenie pojazdu może również wiązać się ze wzrostem poczucia władzy, którego nie odczuwają w domu czy w pracy. Zjawisko to może się ujawnić w postaci syndromu „Dr Jekyll i Mr Hyde", gdy zwykle uprzejma i grzeczna osoba staje się bardzo agresywna za kierownica.

Czynnikiem sprzyjającym zachowaniom agresywnym jest także naturalna skłonność człowieka do rywalizacji. Niektórzy kierowcy w momencie, gdy ktoś ich wyprzedza reagują na to jak na wyzwanie. To z kolei może prowadzić do popisywania się na drodze i wyścigów (jazdy z nadmierną prędkością i ryzykownych manewrów wyprzedzania). Innym przykładem tej rywalizacji jest to, kto pierwszy ruszy, gdy zapali się zielone światło.

Szczególnie niebezpieczni są kierowcy, którzy starają się straszyć lub karać innych kierowców za zachowania, które ich denerwują. Zjawisko to określane jest także mianem „postawy strażnika" i obejmuje takie zachowania jak zbyt bliska jazda za innym pojazdem, nagłe hamowania jako ostrzeżenia dla pojazdu z tyłu, umyślne blokowanie przejazdu, miganie światłami długimi, aby ukarać innych kierowców, słowne groźby lub obsceniczne gesty wobec innych kierowców.
 

Wszystkie te zachowania są wzmacniane przez stres i presję czasu charakterystyczną dla współczesnego stylu życia. Rosnące zatłoczenie dróg i ulic wywołuje poczucie frustracji i prowadzi do przypadków agresywnego zachowania za kierownicą oraz braku szacunku dla innych kierowców. Przejawia się to w takich zachowaniach jak niezgodne z przepisami wykorzystywanie utwardzonych poboczy, zmiana pasa ruchu bez sygnalizowania tego manewru, blokowanie innym wjazdu na pas ruchu. Złość budzą także wolno jadący kierowcy, czy zbyt wolno zmieniająca się sygnalizacja świetlna.
 

Badania wykazały, że osoby, które przeżywają silne uczucia (agresję, emocje, złość) bezpośrednio przed uruchomieniem samochodu częściej potem ujawniają emocjonalne zachowania za kierownicą. Prawdopodobieństwo pojawienia się zachowań agresywnych może także zwiększyć spożycie alkoholu lub zażycie narkotyków.
 

Do tego wszystkiego jesteśmy bombardowani przez media przykładami agresywnej jazdy prezentowanej w zabawowej formie np.: wyścigów samochodowych w filmach czy w dziecięcych grach video. Zachowania agresywne są wyuczonymi zachowaniami. Dzieci uczą się ich od swoich rodziców.

Co można zrobić, aby powstrzymać agresywną jazdę?

Istnieje kilka różnych sposobów, które można wykorzystać w celu zapobiegania lub zniechęcania do agresyw­nej jazdy. Najczęściej stosuje się nadzór policyjny i oddziaływania edukacyjne, a wyniki badań wskazują, że najlepsze wyniki osiąga się, gdy działaniom policji towarzyszy odpowiednia kam­pania społeczna. Pozytywne rezultaty może przynieść wzrost intensywności i konsekwencji nadzoru policyjnego. Jak podkreśla R. Novaco w swoim opracowaniu „Drogowa agresywność" (1998) zachowania agresywne częściej ujawniają się w tych sytuacjach, w których kierowca czuje się anonimowy. „Ogólnie można powiedzieć, że ludzie przestają się kontrolować, gdy nie muszą się martwić o to, kim są, ani jaką po­zycję zajmują w rządzonym przepisami świecie. Prawdopodobieństwo kary jest mniejsze, a przejawy agresji są chętniej ujawniane. Możliwość ucieczki może ułatwiać pojawienie się zachowań agresywnych, które w innych sytuacjach byłyby kontrolowane". W 2000 roku Wouter i Boś porównali liczbę wypadków drogowych kierowców pojazdów wyposażonych w tzw. „czarne skrzynki" i bez takiego urządzenia. Okazało się, że kierowcy z pierwszej grupy mieli 20 % mniej wypadków drogowych.
 

Do zmniejszenia liczby wypadków drogowych na skrzyżowaniach przyczynia się także zainstalowanie kamer rejestrujących wjazd na „czerwonym świetle". Kierowcy, którzy wiedzą, że na skrzyżowaniu pracuje kamera, rzadziej decydują się przejazd przez nie przy czerwonym świetle. Podobny wpływ na wykroczenia związane z łamaniem ograniczeń prędkości mają kamery rejestrujące prędkość. W kwietniu 2000 r. rząd Wielkiej Brytanii wdrożył pilotażowy program instalacji samofinansujących się kamer prędkości. Program obejmuje zarówno zakup nowych kamer jak i lepsze wykorzystanie już istniejących. Ostatnie oceny tego programu wykazały, że liczba kierowców przekraczających prędkość w miejscach kontroli spadła z 55 do 16 %, a to z kolei doprowadziło do 35% redukcji liczby wypadków. Wśród urządzeń, które można wykorzystać znajdują się także kamery umożliwiające nadzór nad przestrzeganiem przepisów dotyczących odpowiedniej odległości między pojazdami.
 

Umieszczenie ograniczeń prędkości na znakach o zmiennej treści może z kolei ułatwić kontrolę potoków ruchu oraz zapobiec korkom i frustracji, które one powodują. Przetestowano już nowe rozwiązania takie jak: inteligentny system dostosowywania prędkości, ale nie są jeszcze dopuszczone do powszechnego użytku. W ostatnio przeprowadzonych badaniach w Szwecji badano także efekty zastosowania w samochodach systemu o nazwie Adaptive Cruise Control. System ten pomaga kierowcy w kontrolowaniu prędkości i odstępu od poprzedzającego pojazdu. Wykazano, że jeżeli taki system nie jest akceptowany, to kierowcy jeżdżą agresywniej, szcze­gólnie wówczas, gdy kierowca doganiany jest przez wolniejszy pojazd.

Inną metodą walki z agresywną jazdą jest uruchomienie odpowiedniego numeru telefonu, pod którym można zgłaszać agresywne zachowania innych kierowców. Zaletą tego rozwiązania jest to, że osoby dzwoniące mają poczucie swojego udziału w rozwiązaniu problemu agresywnej jazdy, a jednocześnie telefony te pomagają władzom ustalić miejsca częstszego występowania takich form zachowań i korygowania ich drogowymi lub innymi środkami. W USA wiele stanów wprowadziło możliwość telefonicznego zgłaszania przypadków agresywnego zachowania na drodze pod numerem 77. Nadal jednak w wielu stanach funkcjonują różne numery, co przyczynia się do zamieszania. Amerykańska Fundacja AAA opracowuje obecnie znak „Przepraszam", który kierowcy będą wozić ze sobą w samochodach.
 

W USA skuteczny okazał się także program, podczas którego z innych pojazdów lub helikopterów filmowano agresywne zachowania kierowców. Kierowcy ci byli następnie identyfikowani i w sądzie konfrontowani z bezspornymi dowodami ich agresywnego sposobu jazdy.

W Belgii Instytut Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego prowadzi program dla tych sprawców wykroczeń drogowych, których wykroczenia nie są ujmowane w przepisach prawnych i rejestrowane przez policję. Agresywny kierowca jest zobowiązany do udziału w 20-godzinnym grupowym kursie prowadzonym przez wykwalifikowanych trenerów i psychologów. Celem kursu jest ograniczenie liczby agresywnych zachowań na drodze po jego ukończeniu. Podczas zajęć pomaga się sprawcom wykroczeń zrozumieć konsekwencje ich własnych zachowań na drodze oraz omówić bodźce, które wywołują agresywne zachowania. Zaletą tego rozwiązania jest psychologiczne podejście do problemu, ponieważ to właśnie czynniki psychologiczne odgrywają kluczową rolę w zachowaniach agresywnych.

Swoją rolę do odegrania mają także duże przedsiębiorstwa. Firmy transportowe dysponujące dużym parkiem samochodowym i zatrudniające wielu kierowców powinny od tych ostatnich wymagać zachowań na najwyższym poziomie, a także zachęcać ich do tego, dzięki wdrożeniu odpowiednich programów omawiających nieprawidłowe zachowania i motywujących do lepszej jazdy.

Firmy ubezpieczeniowe mają z kolei unikalną możliwość wprowadzenia ekonomicznych bodźców zachęcających do lepszej jazdy, a także dzięki zmianom w wysokości składki mogą skuteczniej zniechęcać do zbyt szybkiej i agresywnej jazdy.

Ważna jest także rola edukacji i szkolenia kierowców. Już w szkołach powinny być realizowane skuteczne programy wychowania komunikacyjnego, dzięki którym odpowiednie zachowania w ruchu drogowym rozwijane byłyby od najmłodszych lat. Konieczne jest stworzenie zasad współpracy między szkołami a innymi instytucjami np. policją. Nacisk na kulturalną, nieagresywną jazdę powinien pojawić się już w początkowej fazie szkolenia kierowców. Prawdopodobnie potrzebne będzie także stworzenie możliwości kontynuowania nauki, bowiem zachowania agresywne mogą się pojawić bezpośrednio po zdaniu przez kierowcę egzaminu. Problemem mogą być tradycyjne, mało aktywne formy edukacji, ponieważ wielu kierowców wierząc w swoje wysokie umiejętności za kierownicą odrzuca jako nieważne informacje o obiektywnym zagrożeniu w ruchu drogowym.
 

Wreszcie ważną rolę odgrywają także media. Mogą kształtować w społeczeństwie świadomość i rozumienie czynników wpływających na agresywną jazdę. Mogą one też wspierać kampanie społeczne dzięki odpowiedzialnemu i obiektywnemu relacjonowaniu i zachęcaniu ludzi do zmian postaw i ograniczania liczby agresywnych zachowaniach na drodze. We Włoszech władze wyraziły zgodę na publikację w mediach bez żadnych ograniczeń zdjęć i artykułów o ofiarach wypadków drogowych chcąc w ten sposób zaszokować i przestraszyć.

Co może zrobić kierowca?

Z uwagi na skalę problemu agre­sywnej jazdy intensyfikacja nadzoru policyjnego i innych zewnętrznych przedsięwzięć prewencyjnych może przynieść jedynie ograniczony efekt. To, co jest naprawdę potrzebne, to uznanie przez zwykłych kierowców wagi tego problemu oraz podjęcie przez nich decyzji o kontrolowaniu własnej agresywności za kierownicą i traktowaniu z większym szacunkiem innych użytkowników dróg.
 

Te elementy powinny być promowane podczas kampanii społecznych. Władze odpowiedzialne za bezpieczeństwo ruchu drogowego powinny znaleźć atrakcyjny sposób na dotarcie z tym przekazem do kierowców. Jednocześnie każdy z nas w codziennym życiu może pomóc, uświadamiając sobie istnienie własnych agresywnych zachowań, korygując je, okazując szacunek innym użytkownikom dróg i tym samym stając się wzorem do naśladowania dla innych.

Okazuj uprzejmość innym kierowcom i unikaj działań, które mogą ich sprowokować. Upewnij się, że Twój styl jazdy nie denerwuje innych. Zawsze sygnalizuj zmianę pasa ruchu, nie zajeżdżaj drogi wyprzedzanemu pojazdowi, nie zajmuj dwóch miejsc parkowania, zmieniaj światła, gdy z przeciwka nadjeżdża inny pojazd, nie blokuj pasa ruchu szybciej jeżdżącym kierowcom itd.

Staraj się unikać prowadzenia samochodu, gdy jesteś zestresowany, pod wpływem emocji lub zły. Odpręż się za kierownicą i uspokój. Staraj się być bardziej wyrozumiałym dla innych kierowców. Używaj sygnału dźwiękowego tylko w wyjątkowych sytuacjach. Agresywne naciskanie klaksonu może zdenerwować innych. Nie zakładaj, że agresywne zachowanie innych jest umyślne lub skierowane przeciwko Tobie.

Planuj podróż z wyprzedzeniem i pozostaw sobie wystarczająco dużo czasu na podróż. Unikaj sytuacji, w których ścigasz się z innymi próbując zdążyć na ważne spotkanie i ryzykujesz na drodze tylko po to, aby zyskać kilka minut.
 

Nie reaguj na zachowanie kierowców, którzy szukają okazji do konfliktu lub rywalizacji. Zwolnij i przepuść ich. Nie utrzymuj kontaktu wzrokowego. Trzymaj swoje ręce na kierownicy i nie wykonuj żadnych gestów, które mogą być uznane jako objaw Twojego zdenerwowania lub frustracji wywołanej zachowaniem innych.

Materiał EKG ONZ na podstawie:

1. “Aggressive behaviour behind the wheel”, EOS Gallup Europe, 2003.

2. “Aggressive driving is emotionally impaired driving”, Leon James and Diane Nahl, University of Hawai, 2000.

3. “An educational programme for aggressive drivers”, Félix et al., Belgian Road Safety Institute (IBSR-BIVV), 2000.

4. “A review of the literature on aggressive driving research”, Leo Tasca, Ontario Advisory Group on Safe Driving Secretariat: Road User Safety Branch, 2000.

5. “Cross-Cultural Models of Road Traffic Accident Risk: Personality, Behavioural, Cognitive and Demographic Predictors” by McNally, I.M and Stone, M., University of Central Lancashire, Preston, UK, 2001.

6. “Driver aggression study”, Automobile Association, Group Public Policy Road Safety Unit, United Kingdom, 1996.

7. “Driving with Automation. The association between subjective opinions of automated in-vehicle systems and quantitative measures of driving performance” by Oskarsson, P.A., 2002.

8. “Go green, save cash - stay cool in a jam”, Daily Telegraph, 25 October 2000.

9. RAC Report on Motoring: Mobile Phones, 2003.

10. “Roadway aggression”, R. Novaco, Institute of Transportation Studies Review, University of California, 1998.

11. “Slow Down”. The Pledge to Drive Safely Research Series, Report No. 2, Brake, 2002.